Vrede begint bij jezelf

Onlangs zat ik naar een film over het leven van Nelson Mandela te kijken. Wat een bijzondere man is dat toch geweest. Als vanzelf kwam het artikel dat ik net na zijn overlijden in december 2013 heb geschreven in mijn gedachten. Een paar dagen nadat ik die film heb gezien, is er die gigantische chaos in Brussel door bomaanslagen. Toen moest ik nog meer aan Mandela denken, want hij was de aanvoerder van de militaire groepering van het ANC en ook hij heeft gestreden met geweld. Alleen hoe anders heeft hij zijn leven later opgepakt als strijder voor de vrede. Juist nu is het zo belangrijk om vrede in ons hart te bewaren en ons niet door onze angst te laten meeslepen. Dat is waarom ik mijn artikel over Mandela van december 2013 nog eens onder de aandacht wil brengen. Hieronder tref je het eerste deel daarvan aan.

December is de maand bij uitstek dat we het woord vrede vaker in de mond hebben dan anders. Zo rond Kerstmis zijn mensen zachter en komen gedachten aan vrede ook gemakkelijker naar boven.

Een gevoel van vrede doet wonderen met ons. Het maakt stofjes in ons lichaam aan waardoor we veel beter in ons vel zitten, stress geen kans krijgt en we aardiger met andere mensen kunnen om­gaan. Verbazend dat we dan niet en masse voor vrede en zo vaak voor conflicten die zo ge­makkelijk uitmonden in oorlog, groot of klein kiezen. Als we dat willen veranderen, dan begint dat bij onszelf. Communicatie is het toverwoord om vrede te creëren, compassievol communiceren, de taal van de vrede spreken. En net als dat steentje dat in het water wordt gegooid, kunnen ik, jij, wij die steeds groter wordende kring worden die vrede verspreid. Dat begint bij onszelf, beter gezegd de communi­catie in onszelf. Als er geen vrede in onszelf is, kunnen we die ook niet verspreiden. Alleen het weten wát je kunt doen om vrede in jezelf te creëren is niet genoeg. Het gaat vooral om het hóe. Welke kwaliteiten hebben we nodig om vrede in ons hart te krij­gen en hoe kunnen we die in communicatie met jezelf en met anderen gebruiken om een vredige omge­ving te creëren.

Schrijversproces

Voordat ik een artikel schrijf, gaat er al een heel proces aan vooraf. Ik wik en weeg welk onderwerp het zal worden en wat de titel zal zijn. Deze keer had ik al een tijdje een onderwerp in gedachten, een onderwerp dat ik met mijn hoofd had gekozen. Uit ervaring had ik al kunnen weten dat zo’n door mijn hoofd gekozen onderwerp trickie was. Ik vind het namelijk moeilijk om te schrijven over een onderwerp waar mijn gevoel niet bij betrokken is. Heel verbaasd was ik dus niet toen ik ergens eind november bij het wakker worden ineens een hele andere titel in mijn hoofd hoorde: Vrede begint bij jezelf. Een onderwerp dat me raakt, want hoe vaak ben ik al niet bezig geweest met vrede in mijn eigen omgeving en vooral met en in mezelf. Een onderwerp ook waarmee elk mens op gezette tijden wordt geconfronteerd zoals ik in de vele gesprekken die ik de afgelopen jaren heb gevoerd met men­sen die ik heb begeleid, heb gemerkt.

Eigenlijk vond ik het niet echt gek dat dit vredelievende onderwerp zo spontaan naar boven kwam. Mijn uitgeefster had me pas haar nieuwste publicatie over Louise Hay gestuurd Je kunt een buiten­gewoon leven creëren, dat Cheryl Richardson heeft geschreven op basis van diverse interviews met Louise Hay, de grande dame van positief denken. Positief denken is uiteraard een goede opsteker om vrede te creëren.

Zodra ik dit onderwerp had geaccepteerd, kwamen de ideeën vanzelf. Had ik niet van een cliënt een boek gekregen over geweldloze communicatie met de titel De taal van de vrede, Wat je nu zegt verandert jouw wereld, geschreven door Marshall B. Rosenberg. En als vanzelf werd mijn aandacht getrokken naar het boek Woorden kunnen je brein veranderen, Handleiding voor compassievolle communicatie van Andrew Newberg en Mark Robert Waldman dat ik een jaar geleden had gelezen. Ik was dus aardig in mijn nopjes met deze input en natuurlijk mijn eigen ervaring op het gebied van communicatie door mijn gesprekken met de mensen die ik (heb) begeleid.

En toen …….. toen kwam er op 5 december het bericht dat Nelson Mandela zijn aardseNelson Mandela5 bestaan had beëindigd. Mandela, hét grote voorbeeld van hoe je vrede kunt zijn. Hij heeft ons een glimp getoond van hoe onze wereld er uit zou zien als onze leiders meer zouden luisteren, gerechtigheid en het welzijn van de mensheid op de eerste plaats zouden zetten en de verleidingen van macht, roem en geld zouden kunnen weerstaan. Een dag later kwam als vanzelf het boek Nelson Mandela 15 lessen over leven, liefde en leiderschap geschreven door Richard Stengel op mijn pad. Van Nelson Mandela valt veel te leren. Daarom is hij dan ook mijn leidraad geworden in dit artikel. Hoe is Mandela, Madiba, van vrijheidsstrijder vredestichter geworden?

Zelfbeheersing

Was Mandela dan altijd zo vredelievend? Nou, nee. Zoals de meesten wel zullen weten, belandde hij in 1963 voor jaren achter de tralies, omdat hij als leider van de militaire tak van het ANC geweld had aangespoord en toegepast tegen het geweld dat de blanke regering van Zuid-Afrika tegen de zwarte bevolking gebruikte om de apartheid in stand te houden. Wat heeft er dan voor gezorgd dat zo iemand de Nobelprijs van de vrede krijgt?

Volgens Richard Stengel, die Mandela zo’n drie jaar bijna dagelijks zag, was Mandela een complexe man met veel tegenstellingen. Hij werd dan ook zwaar getest om uiteindelijk vrede in zijn hart te krij­gen. Deze complexe man koos ervoor na zijn vrijlating uit de gevangenis in 1990 alle woede, boos­heid en welke andere negatieve emotie hij ook had over wat hem was ‘aangedaan’ achter zich te laten. Veel mensen hebben dat moedig gevonden. Hij niet. Hij zag het echt als een keuze. Als hij die keus niet had gemaakt, dan had hij zichzelf de rest van zijn leven gevangen gezet in zijn eigen destructieve gedachten, wist hij. Moed zag hij meer als de manier waarop we op verschillende situa­ties reageren. Dat wil niet zeggen dat hij nooit bang was. Integendeel, maar hij was nooit bang om te zeggen dat hij bang was geweest. Moed was voor hem niet hetzelfde als niet bang zijn, maar leren met angst om te gaan; dat de angst niet de boventoon gaat voeren. Zijn devies was dan ook doe alsof je moedig bent en je wordt niet alleen moedig, je bent het ook.

Dat zegt iets over zijn zelfbeheersing. Uit ervaring wist hij dat het verliezen van zelfbeheersing veel kapot kon maken. Voordat hij voor zo lange tijd in de gevangenis werd opgesloten was hij een heet gebakerd man. Hij was letterlijk een strijder, een strijder tegen apartheid. Toen hij na 27 jaar gevan­genschap werd vrijgelaten was hij het tegenovergestelde. Hij had zijn strijdvaardigheid niet verloren, maar wilde die op een vredelievende manier inzetten. Hij werd een vredestichter en tijdens zijn gevangenschap had hij geleerd dat hij meer bereikte door zijn emoties te beheersen. Dat zorgde ervoor dat hij in crisissituaties altijd intens kalm en beheerst was, alsof hij in een zen-toestand verkeerde die de activiteiten om hem heen vertraagde. Het beheersen van emoties is een vorm van leiderschap, vond hij. Van zowel intern als extern leiderschap voeg ik daar aan toe. Intern omdat je zelf de baas blijft en je niet door je emoties laat overheersen. Extern omdat je dat ook naar buiten uitstraalt.

Leiderschap

Nu ik het toch over leiderschap heb, haal ik een paar woorden van Mandela aan die hij sprak toen hij zich tijdens zijn proces in 1963 verdedigde. Hij was toen 44 jaar.

‘Tijdens mijn leven heb ik mij gewijd aan dit gevecht van de Afrikanen. Ik heb tegen onderdrukking van de blanken gevochten en ik heb tegen onderdrukking van de zwar­ten gevochten. Ik heb het ideaal van een democratische en vrije maatschappij om­armd, waarin alle mensen in harmonie met elkaar leven en allen dezelfde mogelijk­heden hebben. Het is een ideaal waarvoor ik hoop te leven en dat ik hoop te bereiken. Maar, als het moet, is het een ideaal waarvoor ik bereid ben te sterven.’

Deze woorden raken mij enorm, omdat ik me afvraag wat ik zelf in zo’n situatie zou hebben gezegd en ik er sterk aan twijfel of ik bereid zou zijn mijn leven daarvoor te geven. Dit was zijn manier om de wereld duidelijk te laten zien hoe serieus hij zijn leiderschap van de militaire tak van het ANC nam. Eén van zijn lessen is dan ook als je een leider bent, moet je niet alleen leiding geven, maar ook duidelijk zichtbaar maken aan de buitenwereld dat je de leider bent. Het voortouw nemen hoorde daar ook bij. Dan is gelijk duidelijk bij wie je moet zijn als er iets fout loopt. Daarmee neem je dus tegelijkertijd de verantwoordelijkheid op je en draag je de consequenties van je keuzes. Bij leider­schap hoort volgens hem ook dat je als er iets is wat je niet als plezierig ervaart dit ook zegt. Ook als je denkt dat je niet redelijk of eerlijk wordt behandeld, vond hij het belangrijk om het toch te zeggen. Dan gaat dat ook niet in je hoofd rondspoken en kun je je aandacht op belangrijker dingen richten.

Wat Mandela begreep was de toegevoegde waarde van een team. Hij kon als geen ander het beste uit zijn mensen halen. Hij wist dat hij hen moest laten voelen dat ze deelden in zijn glorie en nog veel belangrijker dat zij invloed hadden op zijn beslissingen. Het meest fundamentele van leiderschap vond hij dat je mensen in een bepaalde richting stuurt. De neuzen dezelfde kant uit krijgen door de manier van denken en acties te veranderen van de mensen waaraan je leiding geeft. Daarvoor hoef je niet altijd voorop te lopen, vond hij. Laat anderen zelf het heft in handen nemen of duw hen voor je uit. Daarmee machtig je hen en laat je hen delen in je eigen leiderschap of je ideeën. Dat geldt trou­wens voor leiderschap op elk niveau. Zowel op de werkvloer als thuis in het gezin. Hij besefte dat verbieden demotiverend werkt, terwijl het stimuleren om mee te denken motiveert. Dit noemde hij vanuit de achterhoede aansturen. Na zijn vrijlating allemaal in het kader van vrede.

Democratisch leiding geven had hij al op jonge leeftijd geleerd door Jongintaba, de koning van de Thembu-stam, die hem na de dood van zijn vader opvoedde, tot in de kleinste details te observeren. Alles draaide om het stamhoofdschap in zijn cultuur. De koning werd niet alleen als leider van de stam gezien, maar ook als dienaar van de mensen. Het ging er dus niet om zichzelf op de voorgrond te zetten, maar wel om te luisteren en consensus te bereiken. Richard Stengel beschrijft de stam­bijeenkomsten als volgt:

‘De bijeenkomsten aan het hof, die leken op democratische bijeenkomsten in een gemeentehuis, vertegenwoordigden de kern van leiderschap. Alle mannen uit het dorp kwamen en iedereen die het woord wilde nemen kon dat doen. Het was de gewoonte dat de koning naar het advies van zijn adviseurs luisterde, voordat hij zijn eigen mening onder woorden bracht. De koning stond altijd fier rechtop en als hij aan het einde van de bijeenkomst sprak, vatte hij de meningen en standpunten die hij had gehoord samen. De koning had een sterke wil, maar hij liet zijn eigen keuze nooit prevaleren boven die van de gemeenschap.’

Deze stijl hanteerde Mandela: luisteren, samenvatten, daarna de meningen vormen en vervolgens de mensen aansturen om tot actie over te gaan. Volgens hem de beste Afrikaanse traditie van lei­derschap. In schril contrast, zoals hij ervoer, met de Westerse manier van leiderschap die uitgaat van persoonlijke ambitie, waar mensen vechten om vooruit te komen en daarbij anderen achter zich laten. De zogenaamde win-verlies situatie.

Ubuntu

Het woord ubuntu drukt het Afrikaanse leiderschapsmodel het beste uit. Het stamt van het Zoeloe­gezegde umuntu ngumuntu nagabantu, dat letterlijk kan worden vertaald als: een images (1)mens wordt pas een mens door andere mensen. Omdat Mandela met deze zienswijze opgroeide, was zijn identiteit gebaseerd op het feit dat mensen om je heen je als persoon respecteren en erkennen en dat je het beste uit jezelf haalt door middel van onbaatzuchtige interactie met anderen. Een begroeting door autochtone Zuid-Afrikanen is daar een duidelijk voorbeeld van: sawu bona, wat letterlijk wil zeggen ‘ik zie u’. De tegengroet kan dan luiden ‘sikhona’, ‘ik ben hier’. De volgorde van deze begroetingsvor­men is belangrijk. Pas als je mij ziet, besta ik.

Mandela had dus al jong begrepen dat gemeenschappelijk leiderschap twee aspecten kent: de grotere wijsheid van de groep in vergelijking met die van het individu en de grotere investering van de groep bij elk resultaat dat door concensus was bereikt. Het harmoniemodel waarmee een win-winsituatie ontstaat.

Bovendien begreep Mandela nog iets anders heel goed en dat was dat er niets is wat je meer geliefd maakt bij anderen, dan wanneer je om hulp vraagt. Als je je tot anderen wendt, vergroot dat hun loyaliteit ten opzichte van jou.

Dit is een mooi slot van het eerste deel van het artikel over Nelson Mandela. In het volgende deel beschrijf ik nog meer van zijn kwaliteiten die hij gebruikt heeft op zijn weg naar vrede. Ik hoop dat dit inspireert om toch vooral uit de angst te blijven waarmee we door de aanslagen zo worden geconfronteerd en te kiezen om ons niet te laten leiden door onze emoties, net zoals Mandela.

 

Elly de Lezenne Coulander

 

 

Advertenties

2 gedachten over “Vrede begint bij jezelf

Reageren mag hier:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s